De kracht van tegengeluid

Je kent het vast. Die vergadering waar iedereen knikt, lacht en instemt met het voorstel van de directeur. Alles lijkt harmonieus, iedereen is vriendelijk voor elkaar. Maar na de vergadering gebeurt het. Bij de koffieautomaat komen de echte meningen los. “Dit gaat nooit werken,” hoor je fluisteren. “Waarom zei je dat niet tijdens de vergadering?” vraag je. Stilte. Schouderophalen. Dit is geen psychologische veiligheid, dit is schijnveiligheid. En het kost je organisatie innovatiekracht, moreel kompas en uiteindelijk geld. In deze blog vertelt Jos Huijser van HRD Groep waarom teams die te harmonieus zijn juist onveilig zijn en hoe je constructief tegengeluid stimuleert zonder dat het anarchie wordt.

Tijdens ons recente webinar kwam een opvallend inzicht naar voren. Veel organisaties denken dat ze psychologisch veilig zijn omdat iedereen vriendelijk met elkaar omgaat. Het tegendeel kan waar zijn. Teams waar harmonie heilig is, zijn vaak juist psychologisch onveilig.

Waarom? In deze teams is de sfeer het hoogste goed. Niemand durft die te verstoren met kritische vragen. Het resultaat: belangrijke informatie blijft onbesproken, risico’s worden gemist en innovatie stokt. Amy Edmondson van Harvard waarschuwt al jaren voor dit fenomeen. Psychologische veiligheid betekent niet dat iedereen het eens is. Het betekent dat mensen zich veilig voelen om het oneens te zijn.

Stel je een productiebedrijf voor waar iedereen elkaar aardig vindt. De sfeer is goed, collega’s zijn vriendelijk. Maar wat gebeurt er als kwaliteitsproblemen maandenlang onbesproken blijven omdat niemand de boodschapper wil zijn? Wat als die junior engineer pas tijdens een training eindelijk durft te zeggen wat iedereen al wist: het uitvalpercentage ligt veel te hoog. Er is een verrassend simpele oplossing, maar had het bedrijf tonnen kunnen besparen als het eerder op tafel was gekomen. 

MIT-onderzoek naar collectieve intelligentie toont aan dat de beste teams niet die met de slimste individuen zijn, maar teams waar iedereen – inclusief kritische stemmen – evenveel aan het woord komt. Ze presteren beter omdat ze blinde vlekken elimineren door verschillende perspectieven te combineren.

In jouw organisatie speelt dit waarschijnlijk dagelijks. Het IT-team dat niet durft te zeggen dat de deadline onhaalbaar is. De salesafdeling die risico’s verzwijgt. Het MT dat collectief een strategische blunder maakt omdat niemand kritische vragen stelt. De Challenger-ramp blijft het ultieme voorbeeld: ingenieurs die waarschuwden werden genegeerd omdat de druk om te lanceren te groot was.

Hoe creëer je ruimte voor tegengeluid zonder eindeloze discussies? Hier zijn drie beproefde methoden:

Institutionaliseer de advocaat van de duivel 

Wijs bij belangrijke beslissingen iemand aan die tegenargumenten moet zoeken. Rouleer deze rol. Dit geeft mensen permissie om kritisch te zijn zonder gezichtsverlies. Een gemeente waar we dit introduceerden, zag het aantal doordachte raadsvoorstellen met 40% stijgen.

Start met stille reflectie 

Geef iedereen twee minuten om individueel na te denken voordat de discussie start. Dit voorkomt dat de eerste spreker de toon zet.

Gebruik de 10-10-10 regel 

Vraag: hoe kijken we hier over 10 minuten, 10 maanden en 10 jaar naar? Dit haalt emotie uit acute beslissingen.

Als leidinggevende bepaal je of tegengeluid bloeit of sterft. Je non-verbale reactie op de eerste kritische vraag zet de toon voor maanden. Trek je je wenkbrauwen op? Of leun je nieuwsgierig naar voren?

Veel leiders vinden tegengeluid ongemakkelijk. Het voelt als kritiek op hun leiderschap. Maar de beste leiders begrijpen: spanning is de motor van innovatie. Google’s Project Aristotle bevestigde dit. De beste teams hebben constructieve wrijving.

Hoe train je jezelf hierin? Begin klein. Bedank mensen expliciet voor tegengeluid. “Goed dat je dit aankaart, daar had ik niet aan gedacht.” Stel zelf kritische vragen over je eigen voorstellen. Toon kwetsbaarheid door toe te geven wat je niet weet.

Een directeur van een zorginstelling vertelde ons eens: “Ik dacht dat ik open stond voor feedback. Tot ik mezelf op video zag tijdens een vergadering. Mijn lichaamshouding schreeuwde: ‘Waag het niet me tegen te spreken.’ Nu oefen ik bewust mijn houding als iemand kritisch is.”

Niet al het tegengeluid is waardevol. Er bestaat een cruciaal verschil tussen de chronische zwartkijker en de constructieve criticus.

Constructief tegengeluid richt zich op het idee, niet op de persoon. Het biedt alternatieven. Het erkent wat werkt voordat het wijst op verbeterpunten. Train je teams dit onderscheid te maken. Leer ze zeggen: “Ik zie de waarde van dit voorstel, en ik vraag me af of we ook hebben nagedacht over…”

Begin morgen met deze acties:

Evalueer je laatste vergadering 

Hoeveel verschillende meningen kwamen aan bod? Wie sprak het meest? Deze analyse onthult vaak ongemakkelijke waarheden.

Introduceer de “worst case scenario”-oefening 

Besteed vijf minuten aan: wat kan er misgaan? Normaliseer risico’s bespreken zonder in negativiteit te vervallen.

Meet je voortgang 

Een gezond team heeft minimaal één substantieel meningsverschil per vergadering. Geen conflicten? Dan heb je een probleem. Houd dit bij voor een maand en zie het patroon.

Of begin heel simpel

Vraag aan het eind van je volgende teamoverleg: “Wat hebben we vandaag niet besproken dat wel belangrijk is?” Die ene vraag kan wonderen doen.

Echte psychologische veiligheid voelt soms ongemakkelijk. Het is de spanning van een goed debat. Het ongemak van een kritische vraag. Maar uit die wrijving ontstaat vooruitgang.

Teams die dit begrijpen, transformeren van uitvoerders naar innovators. Dit vraagt moed van leiders. Moed om harmonie los te laten. Moed om spanning te verwelkomen. Moed om je eigen ideeën ter discussie te stellen.

De beloning? Een team dat niet alleen psychologisch veilig is, maar ook wendbaar, innovatief en moreel weerbaar. 

Durf dus het ongemak op te zoeken — daar begint echte groei.

Wil je leren hoe je constructief tegengeluid in jouw organisatie stimuleert? Download onze whitepaper over psychologische veiligheid of neem contact op voor een vrijblijvend gesprek over teamontwikkeling. Bel 030-69 111 38 of mail naar info@hrdgroep.nl.

Bekijk ons complete trainingsaanbod

We believe in Human Capital Growth